مُحرَّم فارس، جلوه مقاومت، وحدت و دیپلماسی فرهنگی
با فرا رسیدن ماه محرم، سومین حرم اهل بیت (ع) در ایران اسلامی رنگ و بوی دیگری به خود گرفته است. شهرهای استان فارس هر سال با سیاهپوش شدن کوچهها، خیابانها، مساجد و حسینیهها، میزبان آیینهای عاشورایی و پاسداشت فرهنگ ایثار و شهادت هستند که جلوهای از مقاومت، وحدت و دیپلماسی فرهنگی الهامگرفته از عاشوراست.
امسال، ماه محرم حال و هوای ویژهای دارد. نخستین سالی است که این ایام را در فقدان رهبر شهید خود برگزار میکنیم و همزمان مقاومت و ایستادگی ملت ایران را بطور عینی تجربه میکنیم. فرهنگ عاشورا که طی قرنها الگویی از همبستگی، عدالتخواهی و تابآوری را به جامعه ایرانی آموخته، امروز بیش از پیش در کنش اجتماعی مردم متجلی شده است.
در استان فارس نیز همافزایی دستگاههای اجرایی، هیأتهای مذهبی، تشکلهای مردمی و رسانهها، زمینهساز برگزاری باشکوهترین مراسم عزاداری شده است.
پیام جهانی عاشورا، راهنمای دیپلماسی فرهنگی ایران اسلامی
استان فارس در این ایام، همچون یک کارگاه زنده دیپلماسی عمومی عمل میکند. استانی که به دلیل برخورداری از دهها آیین سنتی و کهن عاشورایی، جایگاهی ویژه در جغرافیای فرهنگی و مذهبی ایران دارد.
در این ایام، از کوچههای تاریخی شیراز تا نخلستانهای جنوب استان، از روستاهای شرق فارس تا شهرهای کهن غرب استان، نوای عزاداری به شیوههای مختلف طنینانداز میشود. فارس را میتوان موزه زنده آیینهای عاشورایی ایران نامید. سرزمینی که در آن چکچکوی استهبان با صدای برخورد چوبها یادآور حماسه میدان نبرد کربلا میشود، سینهزنی سنتی لارستان جلوهای از نظم و همبستگی عزاداران را به تصویر میکشد، نوای ساز عزا در کازرون بر غم و اندوه محرم میافزاید و تعزیه، شبیهخوانی، پیشخوانیهای سنتی، عمکُبار و علمگردانی، هر یک بخشی از هویت مذهبی و فرهنگی مردم این استان را روایت میکنند.
این آیینها بخشی از میراث ناملموس فرهنگی کشورمان به شمار میروند که در طول قرنها در بستر زندگی مردم فارس شکل گرفتهاند و امروز به عنوان سرمایهای اجتماعی، فرهنگی و دینی، نقش مهمی در انتقال پیام عاشورا به نسلهای مختلف ایفا میکنند.
این ظرفیت عظیم، میتواند در قالب برگزاری نشستهای بینالمللی، تورهای رسانهای برای خبرنگاران خارجی، معرفی آیینهای عاشورایی به رایزنان فرهنگی و دعوت از شخصیتهای علمی و مذهبی جهان، به عنوان یک ابزار کارآمد در دیپلماسی فرهنگی کشورمان مورد استفاده قرار گیرد.
مفاهیمی چون ایثار، نوعدوستی، امر به معروف و نهی از منکر که در متن عاشورا ریشه دارند، با ارزشهای جهانی نظیر عدالت، مبارزه با ظلم و دفاع از مظلوم، اشتراکات فراوانی داشته و میتوانند زمینهساز گفتوگوهای بینفرهنگی شوند.
تجربه اخیر مقاومت و ایستادگی مردم ایران، که خود الهامگرفته از مکتب عاشوراست، نشان داد که این فرهنگ میتواند به یک الگوی عملی برای مواجهه با تجاوزگری و ظلم و دفاع از حق تبدیل شود و این همان روایتی است که دیپلماسی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در سطح بینالملل به تصویر میکشد.
خبرگزاری مهر در گزارشی به آیینهای سنتی عزاداری ماه محرم در استان فارس پرداخته است که بخشی از آن را در ادامه میخوانید:
آیین «چکچکو»
یکی از شناختهشدهترین آیینهای عزاداری فارس، آیین «چکچکو» در شهرستان استهبان است. این مراسم که قدمتی بیش از دو قرن دارد، هر ساله در دهه نخست محرم برگزار میشود و عزاداران با در دست داشتن دو قطعه چوب مخصوص، در حلقههایی منظم گرد هم میآیند.
در این آیین، شرکتکنندگان همزمان با نوحهخوانی و ذکر مصیبت، چوبها را با ریتمی مشخص به یکدیگر میکوبند. صدای حاصل از برخورد چوبها که «چکچک» نامیده میشود، علت نامگذاری این آیین است.
بسیاری از پژوهشگران این رسم را نمادی از برخورد شمشیرها و بازتابی از صحنههای نبرد عاشورا میدانند. هماهنگی چشمگیر عزاداران، نظم خاص حلقههای عزاداری و ریتم حماسی مراسم باعث شده چکچکو به یکی از شاخصترین آیینهای مذهبی جنوب کشور تبدیل شود.
سینهزنی قطاری شیراز؛ میراث ماندگار محلههای کهن شهر
در میان آیینهای عزاداری مردم فارس، «سینهزنی قطاری» از جمله رسوم ویژه و شناختهشده شهر شیراز است که از گذشتههای دور تاکنون در محلههای قدیمی این شهر برگزار میشود و همچنان اصالت خود را حفظ کرده است. این آیین که ریشه در فرهنگ عزاداری سنتی شیرازیها دارد، همه ساله در دهه نخست محرم با حضور پیرغلامان، مداحان و عزاداران حسینی برگزار میشود.
در این شیوه عزاداری، سینهزنان به صورت صفوف منظم و زنجیرهوار در کنار یکدیگر قرار میگیرند و با نظمی خاص حرکت میکنند. عزاداران پس از برداشتن چند گام هماهنگ، همزمان بر سینه خود میزنند و نام مبارک امام حسین (ع) را فریاد میزنند. این هماهنگی و انسجام، جلوهای ویژه به مراسم میبخشد و صحنههایی کمنظیر از همدلی و شور حسینی را به نمایش میگذارد.
سینهزنی سنتی لارستان؛ شکوه نظم و حماسه
در جنوب فارس و در دیار لارستان، سینهزنی سنتی جلوهای متفاوت از عزاداری محرم را به نمایش میگذارد. در این مراسم، عزاداران در صفوفی منظم و هماهنگ قرار گرفته و با ریتمی خاص به سینهزنی میپردازند.
ویژگی بارز این آیین، انسجام و هماهنگی کمنظیر دستههای عزاداری است. حرکات جمعی عزاداران به گونهای طراحی شده که علاوه بر ایجاد جلوهای معنوی، شکوه و عظمت خاصی به مراسم میبخشد.
ساز عزا در کازرون؛ نوای اندوه در کوچههای شهر
شهرستان کازرون نیز یکی از کانونهای مهم آیینهای سنتی عزاداری در فارس محسوب میشود. در این منطقه، «ساز عزا» جایگاه ویژهای در مراسم محرم دارد.
نوای سازهای سنتی که با آهنگهایی حزنانگیز نواخته میشوند، از روزهای نخست محرم در محلههای قدیمیشهر طنینانداز میشود و مردم را برای حضور در مجالس عزاداری فرا میخواند.
علمگردانی و نخلگردانی؛ نمادهای بصری عاشورا
در بسیاری از شهرها و روستاهای فارس، علمگردانی و در برخی مناطق نخلگردانی از مهمترین جلوههای عزاداری محرم به شمار میرود.
علمها که با پارچههای سیاه، سبز و نمادهای مذهبی تزئین میشوند، در میان دستههای عزاداری حرکت داده میشوند و نمادی از پرچمداری یاران امام حسین (ع) هستند.